Spelen met Gods klei

Het Britse parlement stemde deze week in met stamcelonderzoek op basis van embryo's met zowel dierlijk als menselijk DNA. Het onderzoek zou een doorbraak kunnen betekenen voor ziektes als Parkinson en diabetes. Wetenschappers zijn opgetogen, (veelal religieuze) tegenstanders roepen gruwelbeelden op van Frankenstein-baby's.

Stamcelonderzoek gaat vaak gepaard met heftige emoties. Van ongekend enthousiast tot uiterst negatief. Onderzoekers, vooral in Groot-Brittannie en de Verenigde Staten, zijn geneigd stamceltherapie te presenteren als een medische heilige Graal die ziektes als Parkinson die wereld uit zal helpen. Religieuze organisaties voeren campagne met beelden van volgroeide baby's met handjes en voetjes die worden gekweekt voor de wetenschap. Deze zogenoemde Frankenstein-baby's zouden na gebruik worden weggegooid.

Beide partijen slaan de plank vreselijk mis, zegt de Britse professor Christine Mummery, vooraanstaand stamcelspecialist werkzaam in Leiden. "Het is onzin dat wij zomaar zitten te knutselen met menselijk leven. Of dat wij voor God willen spelen. Het gaat om stamcellen van vijf dagen oud. Dat is een frotje cellen die je met het blote oog niet eens kunt zien. Mensen die stamcelonderzoek maar eng vinden, hebben zich vaak niet goed in de feiten verdiept."

Maar ook de hype is niet terecht, zegt Mummery. "Het is absoluut uit de lucht gegrepen dat je hiermee binnen afzienbare tijd patienten met Parkinson kunt helpen. De verwachtingen zijn te hoog gespannen. Het onderzoek is nog pril en resultaten worden te snel doorgetrokken naar ziektes waarvoor het geen oplossing kan betekenen."

Onderzoek met speciaal daarvoor gemaakte hybride embryo's lijkt moeilijk denkbaar in Nederland. Volgens de embryowet uit 2002 mogen er geen embryo's speciaal gekweekt worden voor onderzoek. Nederlandse onderzoekers zijn aangewezen op 'restembryo's' uit ivf-klinieken voor reageerbuisbevruchting. Deze embryo's worden bewaard voor het geval een eerste poging niet succesvol is. Maar schijn bedriegt, zegt Guido de Wert, hoogleraar medische ethiek. "Hybride embryo's zijn niet levensvatbaar en vallen daarmee vreemd genoeg buiten de reikwijdte van onze wet. Wat in Groot-Brittannie na veel ophef mogelijk is, kan hier al langer worden gedaan. Er is een ernstige lacune in de wet. En dat is riskant. Er zouden embryo's voor onderzoek gemaakt kunnen worden zonder enig maatschappelijk toezicht. De wet moet dus worden gewijzigd."

De huidige coalitie, met het CDA en de ChristenUnie, bemoeilijkt de vooruitgang in embryoonderzoek en dat terwijl minister Plasterk van Onderwijs en Wetenschap zelf afkomstig is uit de hoek van het stamcelonderzoek. Zo besloot het kabinet vorig jaar het verbod op het gebruik van embryo's voor onderzoek te verlengen, terwijl destijds nadrukkelijk was afgesproken dat dit verbod tijdelijk zou zijn.

De Wert betreurt het dat de ethische discussie gedomineerd wordt door gelovige critici die ageren tegen elke vorm van onderzoek met embryo's. Voor hen is elke embryo een menselijk wezen dat volledige bescherming verdient. "Zij verkondigen absoluut niet het dominante standpunt. Als je niet wilt dat bevruchte eicellen verloren gaan, moet je ook tegen ivf en zijn restembryo's zijn. En zelfs tegen een spiraaltje: ook hierbij sterven embryo's die de kans niet krijgen om te nestelen."

Voor De Wert is duidelijk dat er meer ruimte moet zijn voor belangrijk wetenschappelijk onderzoek. "In de wet is geregeld dat de beschermwaardigheid van deze embryo's relatief gering is."

Stamcelonderzoek staat in Nederland nog in de kinderschoenen. Verspreid over de academische ziekenhuizen en universiteiten zijn er circa 150 wetenschappers actief bij betrokken.

Het onderzoek met volwassen stamcellen is veel verder gevorderd en op korte termijn misschien ook wel veelbelovender, zegt de Groningse hoogleraar celbiologie Gerald de Haan. "Er zitten haken en ogen aan embryonale stamcellen. Ten eerste is het moeilijk om aan eicellen te komen. Verder gaat het om lichaamsvreemde cellen, dus bestaat de kans op afstoting. En er is het risico dat de cellen zich blijven delen en gaan woekeren in het lichaam. Dit zou een tumor kunnen opleveren."

Het bekendste voorbeeld van een toepassing van volwassen stamcellen is de beenmergtransplantatie met bloedstamcellen. "Dit doen we intussen veertigijftig jaar. In Nederland staat deze ingreep op een kwalitatief hoog niveau."

Het is heel lastig om in de toekomst te kijken, erkent De Haan. "Tien jaar geleden hadden we de kennis nog niet om embryonale stamcellen in te zetten. Het is moeilijk voorstelbaar dat embryonale stamcellen over tien jaar niet in mensen zullen zijn toegepast. Dertig jaar geleden was er een groep mensen die als eerste ivf durfde toe te passen. De reacties waren enorm heftig. Is dit wel ethisch? Spelen zij voor God? Louise Brown, de eerste ivf-baby, is intussen meer dan dertig jaar oud. Als zij was gestorven, was de discussie heel anders gelopen. Maar zij is gezond en heeft intussen zelf een kind. Hiermee is de ethische discussie rond ivf verstomd. Als embryonale stamceltherapie mensen geneest van Parkinson, zal ook deze ethische discussie verstommen."

Bron: Dagblad Tubantia/Twentsche Courant 23 mei 2008 door Monique Prins